Prema najnovijim procenama Svetske zdravstvene organizacije i Međunarodne agencije za istraživanje raka (IARC), u svetu je tokom 2022. godine registrovano približno 20 miliona novih slučajeva malignih bolesti i oko 9,7 miliona smrtnih ishoda. Rak je jedan od vodećih uzroka smrti na globalnom nivou i odgovoran je za skoro svaki šesti smrtni slučaj.

Procene pokazuju da će tokom života jedan od pet muškaraca i jedna od šest žena oboleti od raka, dok će jedan od osam muškaraca i jedna od jedanaest žena umreti od neke maligne bolesti. Najčešći karcinomi u svetu su rak dojke, pluća, debelog creva i rektuma, kao i prostate. U Srbiji je i rak grlića materice i dalje među vodećim malignim bolestima kod žena, delom zbog kasnog otkrivanja i nedovoljnog obuhvata imunizacijom protiv HPV-a.

Globalni trendovi: rast obolevanja

Prema podacima Svetska zdravstvena organizacija i IARC-a, broj obolelih od malignih bolesti porastao je sa 12,7 miliona u 2008. godini na 19,3 miliona u 2020. godini. Povećano opterećenje rakom posledica je rasta populacije, produženog životnog veka, ali i promene životnih navika i faktora rizika.

Rak pluća, rak dojke i rak debelog creva i dalje su vodeće lokalizacije i u obolevanju i u umiranju. Ove tri vrste raka čine trećinu svih novoobolelih i preminulih osoba na globalnom nivou.

Epidemiološka slika u Srbiji

U Srbiji su tokom 2024. godine od malignih tumora obolele 41.472 osobe, dok je 20.314 osoba preminulo. Muškarci najčešće obolevaju od raka pluća, kolona i rektuma i prostate, dok je kod žena najčešća lokalizacija na dojci, plućima, kolonu i rektumu i grliću materice.

Rak pluća i bronha vodeći je uzrok obolevanja i umiranja kod muškaraca, a kod žena drugi po učestalosti u obolevanju i prvi uzrok smrtnosti od malignih bolesti. Rak dojke je najčešći maligni tumor kod žena, dok su tumori debelog creva i rektuma među vodećim uzrocima obolevanja i smrtnosti kod oba pola.

Srbija se, prema procenama IARC-a, nalazi među zemljama Evrope sa nešto nižim rizikom obolevanja, ali visokim rizikom umiranja od malignih bolesti.

Južnobanatski okrug: Rast obolevanja, pad smrtnosti

Prema podacima Registra za rak Zavoda za javno zdravlje Pančevo, u Južnobanatskom okrugu je tokom 2024. godine obolelo 1.580 osoba, dok su registrovana 803 smrtna ishoda. Posmatrajući petogodišnje i desetogodišnje proseke, zabeležen je porast broja obolelih, ali i pad broja umrlih.

Najveći broj obolelih je u uzrastu od 55 do 75 godina, ali se bolest registruje i kod znatno mlađih osoba. Najviše stope obolevanja registrovane su u Pančevu i Alibunaru, dok su najviše stope umiranja zabeležene u Plandištu i Beloj Crkvi.

Kod muškaraca u Južnom Banatu najčešći su karcinomi pluća, debelog creva i prostate, dok su kod žena najzastupljeniji rak dojke, pluća i debelog creva.

Prevencija i skrining – najjače oružje u borbi protiv raka

Stručnjaci ističu da se čak 40 odsto malignih bolesti može sprečiti usvajanjem zdravih stilova života. Najznačajniji faktori rizika su pušenje, nepravilna ishrana, gojaznost, nedovoljna fizička aktivnost, konzumiranje alkohola, prekomerno izlaganje Suncu i hronične infekcije.

Organizovani skrininzi imaju ključnu ulogu u ranom otkrivanju bolesti, kada su šanse za izlečenje najveće. Najvažniji preventivni pregledi su:

• Papanikolau test za rano otkrivanje raka grlića materice (od 25 do 64 godine),

• mamografija za rano otkrivanje raka dojke (od 50 do 69 godina),

• test na skriveno krvarenje u stolici za rano otkrivanje raka debelog creva (od 50 do 74 godine).

Imunizacija protiv hepatitisa B u najranijem uzrastu i HPV vakcinacija za devojčice i dečake od 9 do 19 godina značajno smanjuju rizik od određenih malignih bolesti.

Mart kao mesec borbe protiv raka podseća da su prevencija, odgovorno ponašanje i redovni pregledi najvažniji saveznici u očuvanju zdravlja. Pravovremena dijagnostika i lečenje povećavaju šanse za izlečenje, smanjuju smrtnost i unapređuju kvalitet života obolelih.